Chùa Sùng Phúc

Ban đầu, ngôi chùa có tên là chùa Sùng Khánh được xây dựng từ thời vua Trần Nhân Tông (1279 - 1293) trên đỉnh núi Pò Kiền (tiếng Tày, Nùng địa phương gọi là Pò Kén), phía sau làng Nà Én, xã Lệnh Cấm. Đến đời vua Lê Hiến Tông, năm Cảnh Hưng thứ 43 (1782), chùa được di dời về dựng trước làng Huyền Du như vị trí hiện tại và đổi tên thành chùa Sùng Phúc với hàm nghĩa sâu xa là suy tôn, sùng bái, quý trọng phúc đức, hướng mọi người tới chân thiện, tránh xa tà ác. Trải qua bao biến thiên lịch sử của các triều đại, chùa Sùng Phúc được tu tạo nhiều lần và bổ sung thêm nội dung thờ tự của các nhân vật lịch sử có công với đất nước.

Tổng thể khuôn viên chùa hình chữ nhật theo hướng Bắc - Nam, cổng khuôn viên hướng Nam; trong khuôn viên có chùa Sùng Phúc, hai miếu thờ và một bia đá. Chùa có kiến trúc hình chữ nhị, được xây dựng bằng gạch, mái lợp ngói máng, hoa văn trang trí đơn giản mang dấu ấn nhà Lê. Chùa thờ Phật giáo, gian hậu cung có tượng Phật Quan Âm, phía trước đặt bát hương; các tượng phật khác và một số đồ thờ nay đã không còn. Gian tiền đường thờ thần nàng Vi Đồ, chính là bà Nguyễn Thị Duệ, quê làng Kiệt Đặc, huyện Chí Linh (Hải Dương). Năm 10 tuổi, bà cùng gia đình theo nhà Mạc chạy lên Cao Bằng và đã giả trai theo học Trường Quốc học Bản Thảnh, Cao Bình  (Hòa An). Năm 1616, bà thi đỗ Tiến sĩ - nữ Tiến sĩ duy nhất của khoa bảng phong kiến Việt Nam. Sau đó, Nguyễn Thị Duệ được vua Mạc Kính Cung mời vào triều đình để dạy các phi tần, cung nữ. Khi quân Trịnh - Lê tiến đánh Cao Bằng, nhà Mạc thất thủ, Nguyễn Thị Duệ vào chùa Sùng Phúc ẩn náu. Tại đây, bà giảng dạy kinh thư, truyền bá đạo lý nhà phật cho dân chúng, có công lớn với nhà chùa và được nhân dân mến mộ kính phục. Khi phát hiện ra bà, quân sĩ đưa bà về Thăng Long, trước phẩm chất và sự khí khái của bà, triều đình nhà Lê rất trân trọng và mời vào cung đình làm quản giáo, truyền dạy đạo lý cho con cháu các bậc vương giả.  

Ngôi miếu dựng ở góc Đông Bắc của khuôn viên Thành hoàng chính thờ tù trưởng Hoàng Nghệ, người có công lớn chỉ huy quân chặn đánh, bắt sống Thoát Hoan và A Thai đang trốn theo đường bộ qua châu Tư Lang (Hạ Lang ngày nay), sau khi bị nhà Trần đánh bại. Miếu Thành hoàng ở góc Tây Nam khuôn viên thờ nhân thần Nguyễn Đình Bá, quê ở phủ Khoái Châu (Hưng Yên) giữ chức Đốc đồng Cao Bằng, thời hậu Lê là một vị quan thanh liêm dẹp giặc, cứu dân lành, được triều đình phong sắc Đai vương, trung đẳng thần, nhân dân tôn trọng, quý mến. Đến nay, chùa Sùng Phúc còn lưu giữ được 2 tấm bia đá, 1 tấm có niên đại Cảnh Hưng năm thứ 43 (1782) và 1 tấm có niên đại Thành Thái Ất Tỵ năm 1905. Nội dung 2 tấm bia nêu khái quát lịch sử hình thành ngôi chùa và danh sách những địa phương, cá nhân có công đức xây dựng, tu sửa chùa. Chùa còn có 3 sắc phong của 3 đời vua triều Nguyễn, đó là Đồng Khánh, Duy Tân và Khải Định. 

Hiện, chùa Sùng Phúc có một số thay đổi về các đồ thờ tự và sắp xếp lại các pho tượng ở gian hậu cung, ngay trong sân chùa phía bên trái từ cổng vào dựng thêm 1 tháp chuông, treo 1 chiếc chuông đồng nhỏ do Công ty cổ phần Khoáng sản Tây Giang cung tiến. Gian bái đường đặt tượng Phật bà Quan Âm bằng đá trắng; gian hậu cung có 3 bệ thờ, bệ thờ chính là 3 lớp tượng phật bằng đá trắng mới được cung tiến, gồm: phía trên cùng là 3 pho tượng Tam thế, tượng trưng cho nhà phật quá khứ, hiện tại và tương lai; lớp thứ 2 đặt pho tượng Thích ca mâu ni; lớp thứ 3 chính giữa là toàn Cửu long (Thích ca sơ sinh), hai bên là Phổ hiền Bồ tát và Văn thủ Bồ tát. Bệ thờ phía bên trái là tượng Đức ông, bên phải đặt tượng Đức Thánh hiền. 

Lễ hội chùa Sùng Phúc được tổ chức vào ngày 15 đến hết ngày 16 tháng Giêng âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo nhân dân địa phương trong tỉnh và du khách thập phương nô nức du xuân, trẩy hội. Về phần lễ, sau khi chuẩn bị hoàn chỉnh các mâm lễ vật, lợn quay; lễ rước kiệu Quan âm Bồ Tát, kiệu Thành hoàng bắt đầu từ miếu Thổ công qua các đường phố chính dẫn đến chùa. Phần lễ dâng hương tiến hành theo nghi thức truyền thống, chủ tế là cụ ông cao niên có uy tín trong cộng đồng dân cư thắp hương, đọc văn tế báo cáo với trời đất, tổ tiên, Thành hoàng và các bậc tiên liệt tại vị trong chùa về tình hình kinh tế - xã hội năm qua của địa phương; bày tỏ lòng biết ơn Phật tổ và các bậc nhân thần có công với dân, với nước. Mong các bậc tiên liệt và nhà phật phù hộ cho một năm mới an lành, người người mạnh khỏe, cuộc sống ấm no, hạnh phúc, mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu. Kết thúc phần lễ là phần hội với các trò chơi dân gian kéo co, đẩy gậy, múa rồng, múa lân, võ cổ truyền, tung còn, nhảy bao, hát Then, Hà Lều, Sli Giang… mang đậm bản sắc dân tộc. 

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, ngày 29/1/1993, Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 68/VH-QĐ xếp hạng chùa Sùng Phúc là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.